O‘ZBEKISTONDA DAVLAT HISOBIDAN YURIDIK YORDAM KO‘RSATISH TIZIMINI BOSHQARISHNING MA’MURIY-HUQUQIY MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH - KALIMBETOV, Nesip (YURIST AXBOROTNOMASI, 2026)
Ushbu ilmiy maqolada O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 29-moddasida kafolatlangan malakali yuridik yordam olish huquqini amalga oshirishning zamonaviy ma’muriy-huquqiy mexanizmlari tadqiq etilgan. Muallif davlat hisobidan bepul yuridik yordam (keyingi o‘rinlarda BHYo) ko‘rsatish institutining tarixiy evolyutsiyasi va xorijiy (MDH, G‘arb) nazariy qarashlarini qiyosiy tahlil qilgan holda, milliy qonunchilikdagi so‘nggi raqamli islohotlarni chuqur o‘rgangan. Asosiy e’tibor 2023-yilgi “Davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish to‘g‘risida”gi Qonuni va Vazirlar Mahkamasining 2024-yilgi “Davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatadigan advokatlarni jalb etish va ularga haq to‘lash tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi 774-sonli qarori bilan joriy etilgan “Yuridik yordam” axborot tizimining amaliy samaradorligiga qaratilgan. Maqolada raqamlashtirish jarayonida yuzaga kelgan dolzarb tizimli muammolar: “hududiylik” prinsipidagi logistik xatoliklar, “Ijtimoiy himoya yagona reyestri”ga bog‘liq byurokratik to‘lov to‘siqlari hamda korrupsiyaviy xavf hisoblangan “cho‘ntak advokatlari” (pocket lawyers) muammosining yangi shaklga transformatsiya qilinganligi keskin tanqidiy (polemik) ruhda tahlil qilingan. Tahlil natijalariga ko‘ra, BHYo tizimini takomillashtirish bo‘yicha aniq ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqilgan. Xususan, advokatlarni avtomatik taqsimlashda “Smart-taqsimlash” (geolokatsiya va yuklama balansi) algoritmini integratsiya qilish hamda to‘lov tizimida “Subsidiary to‘lov kafolati” (protsessual qarorning ustuvorligi) institutini joriy etish zarurligi asoslab berilgan. Mazkur takliflar mamlakatda odil sudlovga erishishning konstitutsiyaviy kafolatlarini real ta’minlashga xizmat qiladi.